Przez lata wielu nie mieściło się w głowie, że stanowisko dyrygenta w orkiestrach mogłaby piastować kobieta. „Zawód dyrygenta wymaga fizycznej wytrzymałości, której kobiety nie mają” – mawiali panowie temu przeciwni. Henryk Czyż był do tego stopnia przeciwny wejściu pani do tego zawodu, że nie przyjmował kobiet do prowadzonej przez siebie klasy dyrygentury. Jednak czasy się zmieniły i dzisiaj nikogo specjalne nie dziwi kobieta dyrygent, choć nadal panie nie mogą narzekać na nadreprezentację w tym gronie. Kobiety-dyrygentki stawiają czoła stereotypom w zawodzie tradycyjnie zdominowanym przez mężczyzn, Ich sukcesy pokazują nie tylko rosnącą akceptację, ale i wybitne talenty Pań, które stają naprzeciwko często ponad stuosobowej orkiestry by wspólnie wykreować wielkie interpretacje. Mimo wszystko panie nadal nie mogą narzekać na nadreprezentację w tym gronie. Panie prowadząc zespoły z pasją i precyzją zachwycają publiczność i krytyków. Ich sukcesy to powód do dumy i dowód na to, że batuta nie zna płci, zna za to wielki talent. „Ludzie nie są przyzwyczajeni do obserwowania kobiety w roli takiego autorytetu. Ale czasy się zmieniają, choć powoli. „Powiedziała w jednym z wywiadów Marin Alsop, jedna z najwybitniejszych współczesnych dyrygentek.

Zresztą podobnie wyglądała sprawa zasiadania w składach orkiestr pań instrumentalistek. Przez kilkadziesiąt lat wiele renomowanych orkiestr nie dopuszczało kobiet do swojego składu. A i w tym przypadku nastąpiła zmiana i panie, często po morderczych przesłuchaniach, zasiadają w składzie orkiestr, tak jest w przypadku Wiener Philharmoniker, i kilku innych zespołów tej klasy.

Pierwszą kobietą, która stanęła przy dyrygenckim pulpicie Berliner Philharmoniker była  Antonia Brico. stało się to, 26 czerwca 1902 – Co zresztą niczego w tym względzie nie zmieniło. Nadal bowiem nikt nie chciał jej zatrudnić jako stałego dyrygenta. Więc przez lata uczyła gry na fortepianie w Denver. Marin Alsop, była jedną z pierwszych kobiet na stanowisku dyrygentki dużej orkiestry w Stanach Zjednoczonych (Baltimore Symphony Orchestra) i jedną z pierwszych kobiet dyrygujących orkiestrami w Wielkiej Brytanii, Ameryce Południowej i Austrii. Była pierwszą (i jak dotąd jedyną) dyrygentką, która otrzymała stypendium Mac Arthur Fellowship.

Drugim sanktuarium, do którego kobiety od lat nie mały wstępu był Festiwal Wagnerowski w Bayreuth. Ostatnio i tutaj nastąpił zmiana w tym względzie. Pierwszą kobietą, która weszła do słynnego orkiestronu jako dyrygent, jest Ukrainka Oksana Łyniw. Stało się to 25 lipca 2021 roku, podczas inauguracji 145 Festiwalu, dyrygowała wówczas premierą nowej inscenizacją Holendra tułacza. W jednej z recenzji napisano: „Lyniv poprowadziła Holendra tułacza żywiołowo i precyzyjnie, choć w trzecim akcie narzuciła w Chórze Marynarzy tak szybkie tempo, że żeńska część zespołu dwa razy weszła nierówno.” Od 2022 roku Oksana Łyniw jest dyrektorem muzycznym Teatro Comunale w Bolonii będąc zarazem pierwszą kobietą we Włoszech, na tym stanowisku. Wcześniej, w latach 2017 – 2022 była generalnym dyrektorem muzycznym Opery w Grazu.

Jedną z najbardziej znanych dyrygentek jest Australijka Simone Margaret Yung. Studiowała w Sydney, jednak początki dyrygenckiej kariery miały miejsce w Niemczech, gdzie, jako dyrygent, nawiązała współpracę z wieloma scenami operowymi  i  orkiestrami symfonicznymi. Szybko jednak rozpoczęła się jej europejska kariera: Wiedeń, Paryż, Lozanna, Monachium, Berlin, Drezno, Londyn, Nowy Jork. Od lat należy do dyrygentów, którzy z jednakowym powodzeniem dyrygują przedstawieniami operowymi i wszelkiego rodzaju koncertami. Szybko zyskała uznanie jako wytrawny dyrygent dzieł Ryszarda Wagnera. Była pierwszą kobietą, która dyrygowała pełnym cyklem Pierścienia Nibelunga Wagnera, między innymi w Wiener Staatsoper oraz Staatsoper unter den Lindem w Berlinie. Jest też pierwszą dyrygentką, która prowadziła w Bayreuth pełny sykl Pierścienia Nibelunga (2024). Oczywiście przez te wszystkie lata występowała gościnnie w rodzinnej Australii, w latach 2001-2003 była dyrektorem artystycznym Opery w Sydney, w której w 1986 roku rozpoczęła swoją karierę dyrygenta operowego. W 2000 roku dyrygowała koncertem podczas inauguracji Letnich Igrzysk Olimpijskich w Sydney. Obecnie jest głównym dyrygentem w Orkiestrze Symfonicznej w Sydney.

Nie inaczej jest w Polsce: Agnieszka Duczmal, Ewa Michnik, Agnieszka Kreiner, Ewa Strusińska, Monika Wolińska, Marzena Diakun – laureatka Paszportu „Polityki oraz  Anna Sułkowska-Migoń, o której Anna Woźniakowska napisała po jednym z jej koncertów: – ” W sztuce dyrygenckiej Anny Sułkowskiej-Migoń zadziwia dojrzałość ponad wiek i pewność swych artystycznych poczynań. Włada wyrazistym gestem, nic na estradzie nie dzieje się bez jej woli, a jednocześnie pozwala muzykom grać”. Ponadto, Joanna Natalia Ślusarczyk, Marta Gardolińska, kierująca Operą Lotaryńską w Nancy. Marta Kluczyńskaoraz Agnieszka Nagórka, która od tego sezonu jest dyrektorem artystycznym Opery na Zamku w Szczecinie. To tyko kilka nazwisk z długiej listy utalentowanych i charyzmatycznych pań odnoszących sukcesy w tym zawodzie na polskich i światowych scenach oraz estradach koncertowych. Można nawet powiedzieć, że od kilku lat mamy prawdziwy boom na dyrygentki.  

Szlaki w tym względzie przecierały zgodnie panie, Agnieszka Duczmal w Poznaniu i Ewa Michnik w Zielonej Górze. Pierwsza w 1968 roku założyła Orkiestrę Kameralną Amadeus w Poznaniu. Druga od 1980 roku zostając kierownikiem artystycznym Opery i Operetki w Krakowie rozpoczęła wieloletnią służbę w polskich teatrach operowych. W sumie kariera dyrygencka Ewy Michnik trwała 47 lat.  Agnieszka Duczmal całe swoje artystyczne życie związała z założoną przez siebie orkiestrą kameralną wprowadzając ją do grona najlepszych światowych orkiestr tego typu. Wpada tylko nadmienić, że w Operze Poznańskiej przygotowała m.in. polską premierę opery Benjamina Brittena Sen nocy letniej, premierę Rigoletto Giuseppe Verdiego oraz baletu Romeo i Julia Siergieja Prokofiewa. W 2021 roku otrzymała prestiżową nagrodę Polskiego Radia – Diamentową Batutę za wybitne osiągnięcia w dziedzinie dyrygentury.

Ewa Michnik przez lata swojej dyrektorsko – dyrygenckiej kariery budowała poziom artystyczny w kierowanych przez siebie teatrach (Kraków i Wrocław). Agnieszka Duczmal wielokrotnie podkreśla, że chciała być równorzędnym partnerem dla mężczyzn w tym zawodzie. – „Gdy zaczynałam moją pracę dyrygencką, byłam ewenementem. Panowie w większości spoglądali na mnie jak na jakieś kuriozum. Zależało mi na tym, żeby traktowano mnie po partnersku i uznano, że jestem dyrygentem, a nie jakąś dyrygentką” – podkreśliła. Agnieszka Duczmal jest pierwszą kobietą dyrygentką, która wystąpiła na scenie mediolańskiej La Scali. Ewa Michnik ma w swoim dorobku artystycznym kilka prapremier nowych dzieł operowych oraz kilka polskich premier – Tetyda na Scyros, Scarlattiego (Wrocław 1977), Śmierć Don Juana Romana Palestra (Kraków 1991), Kobieta bez cienia Ryszarda Straussa (Wrocław 2009). Do historii przeszła jako druga na świecie kobieta – dyrygent, która prowadziła premiery pełnego cyklu Pierścienia Nibelunga Ryszarda Wagnera – Opera Wrocławska 2003 – 2006).

Agnieszka Kreiner, uczennica Krzysztofa Missony, początki swojej dyrygenckiej kariery związała z teatrami operowymi. Debiutowała w Operze Śląskiej w Bytomiu, później była dyrygentem w Operze Krakowskiej, z której przeszła na dziesięć lat do Teatru Wielkiego w Warszawie. Po odejściu z Teatru Wielkiego zwróciła swoje zainteresowania na muzykę symfoniczną. W 1994 roku została dyrektorem artystycznym Filharmonii Lubelskiej. w 2004 roku utworzyła w Zakopanem Tatrzańską Orkiestrę Klimatyczną, której jest managerem, dyrektorem artystycznym i dyrygentem. Zespół specjalizuje się w wykonywaniu muzyki inspirowanej górami i folklorem góralskim, a także tworzonej przez kompozytorów związanych z Tatrami i Podhalem. W 2006 roku podjęła współpracę z Operą Śląską w Bytomiu.

Adam Czopek